Historie

Goede Hoop

Leestijd: 5 minuten
Historie & Kunst

Hoe vertel je het verhaal van een land dat eigenlijk helemaal geen eenduidig verhaal heeft?

Nachtbraker
Annie de Jong

Bachelor Engelse letterkunde op zak, waarmee ze nog steeds precies niks kan. Gaat koprollend door het leven. Houdt van haar pappa’s nasi en de geur van beregende stoeptegels. Draagt altijd andermans kleding. De binnenkant van haar hoofd klinkt naar The Mars Volta. Kickt op lijstjes. Schrijft, omdat ze sprekend nooit zo goed uit haar woorden komt.  

Bekijk meer van Annie de Jong

“Jan van Riebeeck’s arrival in Cape Town is the beginning of all South Africa’s problems,” zei president Jacob Zuma twee jaar geleden. Een opmerkelijke uitspraak voor een president die onlangs negen van zijn ministers ontsloeg, om te waarborgen dat hij rustig door kon gaan met zijn corrupte praktijken. De reacties op deze uitspraak waren sterk gepolariseerd: enerzijds hing activist Sulyman Stellenboom een bordje om het standbeeld van Van Riebeeck met de tekst: I stole your land, so what? Anderzijds werd er geprotesteerd tegen Zuma’s uitspraak en werd er geëist dat hij deze terugnam. Bovenstaande is tekenend voor Zuid-Afrika als land: een land van tegenstrijdigheid, een land verscheurd door een koloniale geschiedenis, een land wiens leider zelf onderdeel uitmaakt van de eeuwenlange onderdrukte bevolking maar nu met even harde hand diezelfde bevolking onderdrukt.

 

Met de tentoonstelling Goede Hoop schetst het Rijksmuseum de geschiedenis van Zuid-Afrika – of liever, de geschiedenis van de band tussen Nederland en Zuid-Afrika. Maar hoe vertel je het verhaal van een land dat eigenlijk helemaal geen eenduidig verhaal heeft? En wie laat je het vertellen?

 

Inheemse bevolking

De imperialisten uit de Gouden Eeuw dachten dat de geschiedenis van Zuid-Afrika pas begon in 1652 toen Van Riebeeck voor het eerst voet aan wal zette. Sterker nog, ook op Zuid-Afrikaanse scholen werd nog heel lang aangeleerd dat het westen het begin van het verhaal heeft gemarkeerd. Goede Hoop probeert ons duidelijk te maken dat dit natuurlijk onzinnig is. Helaas kan ze zelf ook niet veel verder terug dan vertellen over de vroege koloniale geschiedenis. Wat we weten van de inheemse bevolking, de Khoikhoi en de San, is summier. Kunnen we het kwalijk nemen dat de stem van deze mensen verloren is gegaan? Veel sporen lieten deze nomadische stammen niet achter. Behalve schilderingen op steen is er weinig van hun gedachtegoed over. Is het dan erg dat we een redelijk eenzijdig beeld krijgen voorgeschoteld, dat er geen platform wordt geboden aan bepaalde mensen om hun versie van het verhaal van hun land te vertellen?

Beeld: Mart van de Wiel

Het Rijksmuseum probeert met man en macht deze machtsstructuur tegen te gaan, onder andere door rondleidingen aan te bieden die gegeven worden door Zuid-Afrikaanse mensen. Toch wringt het dat we Zuid-Afrika te zien krijgen door de brillen van ontdekkingsreizigers. Hoe onschuldig de nieuwsgierigheid van alleskunner Robert Jacob Gordon ook was, zijn imposante panorama’s van het landschap en de bonte aquarellen van de lokale flora en fauna zijn erfstukken van een cultuur die bepaalde dat zij méér recht hadden op een stuk grond dan een bevolkingsgroep die er al honderden jaren leefde. Ook wanneer we dichter bij de moderne tijd komen, wordt er voornamelijk vanuit een Nederlands perspectief verteld over de verbintenis die Nederland voelde met Zuid-Afrika ten tijde van de (Anglo) Boerenoorlogen en later de apartheid. We zien briefjes van Nederlandse mensen die geld inzamelden voor hun ‘broeders en zusters’ die onderdrukt werden door de Britse koloniale macht, en posters uit de jaren ‘60 die oproepen tot het boycotten van Zuid-Afrika zolang apartheid nog van kracht is. Of dat laatste overigens te wijten is aan gevoel van broederschap of aan white guilt blijft in het ongewisse.

 

Maar wat denkt Zuid-Afrika eigenlijk van Zuid-Afrika? Wat denkt ze van Nederland? Voelt men zich überhaupt wel verbonden met ons?

De geschiedenis van Zuid-Afrika begint níet in 1652. Onze verbintenis met die plek wellicht wel.

Op deze vragen wordt, naar mijn mening, maar nauwelijks antwoord gegeven. Pas in de laatste paar zalen krijgen we kunstwerken van Zuid-Afrikaanse mensen te zien – Marlene Dumas, Pieter Hugo, Ingrid Jonker. Waar Gordon Zuid-Afrika ‘een gezicht gaf in het westen’ in de 17e eeuw, doen zij dat nu. Vooral aan Hugo wordt aandacht gewijd. Zijn indringende portretten van Zuid-Afrikaanse kinderen – geboren na 1994 – schetsen een beeld van de eerste ‘vrije generatie’. Maar hoe vrij zijn deze kinderen eigenlijk? Zitten zij niet evengoed opgescheept met hun geschiedenis? En hoe zit het met Hugo zelf? Blanke Zuid-Afrikaan zijnde, wordt er wederom een plek gegeven aan een blanke, mannelijke stem om het verhaal van Zuid-Afrika te vertellen. Toch neemt ook hij een plek in in het verhaal van dit land. Wellicht betekent recht doen aan de pluriformiteit van de Zuid-Afrikaanse identiteit het erkennen van de rol die onder andere Nederland heeft gespeeld in haar onderdrukking. Maar dat betekent ook een platform geven aan iemand als Pieter Hugo: blanke Zuid-Afrikaan, een product van zijn land en haar geschiedenis. Mag hij zijn verhaal dan niet vertellen? Hij zit er ook mee opgescheept, de daden van Van Riebeeck.

 

Het schipperen tussen deze uiteenlopende stemmen is geen gemakkelijke taak. De sporen die ons kolonialistisch verleden heeft achtergelaten zijn zichtbaar, maar we mogen er ook weer niet te veel gewicht aan hangen. Zuid-Afrika is zichzelf geworden, zich bewust van haar breed uiteenlopende bevolking en pijnlijke geschiedenis, maar juist daarom een unicum. We dienen naar haar te luisteren, met alle stemmen waarmee ze spreekt. De geschiedenis van Zuid-Afrika begint níet in 1652. Onze verbintenis met die plek wellicht wel.

 

NB: ik ben me er zeer van bewust dat ik als blank, westers, hoogopgeleid persoon een platform krijg om mij te uiten en op deze manier oude power dynamics in stand houd. Ik hoop dan ook dat men dit in acht neemt bij het lezen van dit artikel.

Lees verder binnen de categorie "Historie "
Lees meer van deze maker

Kunst

Lekkergaan: Fotografie in het CBK

Wat is in godsnaam een lambadaprint?

Historie

Shakespeares voetstuk

Hoe kun je eeuwenlang van invloed zijn?

Kunst

Bolsjewieken in beeld

Het Joods Historisch Museum toont experiment en propaganda in foto's uit de Sovjet-tijd