Kunst

Tinguelys wondere wereld

Ontzagwekkende kinetische kunstmachines van een Zwitsers genie
Nachtbraker
Mattia Ilic

Mattia is al bijna drie decennia hier en vermaakt zich op z'n tijd best prima. Hij houdt van dieren, planten, oude gebouwen en zweert bij De Keuringsdienst van Waarde. Ook schrijft en tekent hij weleens wat, waardoor hij momenteel een van de trouwe illustratoren van Nachtbrakers is. "

Bekijk meer van Mattia Ilic

Mengele Totentanz

Als ik wegloop bij de andere tentoonstelling in het stedelijk, die van Jordan Wolfson sla ik een donkere gang in. Ik merk niet echt dat ik aan de verkeerde kant de tentoonstelling van Jean Tinguely binnen loop. Meteen bij het hoogtepunt van de expositie. Op de donkergrijze muur staat een tekst met als titel ‘Mengele Totentanz (1986)’. Mengele Totentanz is een reusachtige installatie die nog nooit eerder te zien was buiten Basel. De inspiratie en materialen voor het enorme werk kwamen toen Tinguely getuige was van een brand in zijn woonplaats Neyruz waarbij een boerderij vlakbij zijn huis in twee dagen en drie nachten in vlammen op ging. Het maakte grote indruk op Tinguely die het beschreef als hellevuur, waarbij hij de brandende dieren associeerde met de concentratiekampen in WO II. De naam van de installatie sluit daarop aan en is afkomstig van een maispers machine gemaakt door de firma Mengele, een bedrijf van de familie van de beruchte Auschwitz arts Josef Mengele. Nadat het vuur gedoofd was verzamelde Tinguely de smeulende balken, dierenskeletten en verkoolde machines en nam ze mee naar zijn atelier.
De zwartgeblakerde resten van de maïspersmachine waren op zichzelf al zo’n schrikbeeld dat het Tinguely op ideeën bracht. De machine vormt nu het centrum van de installatie, een altaarstuk. Terwijl ik in de verduisterde ruimte sta met al deze spookachtige machines komt de hele formatie plots knarsend en piepend in beweging. De scherpe geluiden gaan door merg en been en zijn door een groot gedeelte van het museum te horen, de schaduwen rollen over de muren, het Stedelijk Museum vertelt me dat Tinguely met het werk zijn zwakke gezondheid, de brand en het politieke verleden van Duits fascisme verweeft. Ondertussen beginnen Kinetische sculpturen snel een van mijn favoriete dingen te worden.

Tegen de stroom in

Ik loop verder naar het begin van de tentoonstelling, langs alle mensen die op weg zijn naar het hoogtepunt. Het lijkt erop dat als je de goede kant op zou lopen je langzaam warm gemaakt zou worden voor de grote finale die ik al heb gezien. Een zaal met een overzicht van zijn werk op papier. ‘Ik weet niet of iemand wel kan werken zonder te tekenen’ heeft Tinguely ooit gezegd, iets wat ik zelf ook maar moeilijk voor kan stellen.   'untitled' (1960)

De Cycloop

De zaal na de tekeningen is gewijd aan Tinguely’s zogeheten ‘cultuurstations’, flexibele architectuur voor een innovatieve mix van functies bijvoorbeeld: Pretparken, theater, restaurant, museum en bioscoop. Hij droomde van gebouwen in de publieke ruimte. Een van deze stations is ‘De Cycloop’ en in de zaal hangt een tekening en staan twee modellen met dezelfde titel als het 22 meter hoge bouwwerk dat nu in het Franse plaatsje ‘Milly la Foret’ staat.
Het eerste dat ik zie is een soort maquette van wat de cycloop moest worden. Het vreemde hieraan vind ik meteen dat het werkje twee ogen heeft, maar met kunst moet je je daar maar snel overheen zetten; een kunstenaar maakt toch echt ijskoud zelf wel uit hoe hij of zij een werk noemt. Het hele werk ademt dat het in aanbouw is maar dat niemand het ooit heeft afgemaakt, bevroren in de tijd. Als ik me omdraai staat er een heel wat grotere versie van de cycloop, dit keer wel netjes met een enkel oog. Het is volledig opgetrokken uit schroot en spiegels, zoals het kaartje mij meldt. Schroot en Spiegels zou overigens een heerlijke titel zijn voor een nummer of een album. De constructie in Frankrijk stond eerst bekend als ‘Het Monster’ toen simpelweg ‘Het Hoofd’ tot uiteindelijk de naam ‘De Cycloop’ aannam. Vandaag de dag doet het dienst als museum

Meta Matic tekeningen

De tekenmachines, Tinguely’s zogeheten Metamatics, zijn machines die zelf kunst maken.  De stijl van de machines is makkelijk herkenbaar maar in plaats van gewoon bewegen kunnen deze machines iets meer. Als je de machine iets van tekengerei en papier geeft dan geeft de machine jou een kunstwerk terug. Met grote ogen loop ik langs de machines die, met iets meer finetuning, een van de door mezelf beoogde rollen in de maatschappij zo makkelijk hadden kunnen overnemen. Volgens het kaartje aan de muur gaf Tinguely gebruikers van de machine een vaak vooraf gesigneerd vel papier waar ze dan het machinenummer en hun naam op konden zetten alvorens ze de machine het werk konden laten doen.
Ik kom tenslotte in de eerste zaal van de tentoonstelling, hier vind ik een hele groep mensen die nauwkeurig zijn tijdlijn bestuderen alvorens ze de expo ingaan. Ik ben bijna jaloers dat zij wel Mengele Totentanz als laatste kunnen zien. Ik bestudeer met hen nog even de spectaculaire levensloop van deze bijzondere man en loop dan de ingang uit. Bedankt voor uw bijdrage aan de wereld meneer Tinguely.
De tentoonstelling 'Jean Tinguely Machinespektakel' is nog tot 5 maart te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam.
Lees verder binnen de categorie "Kunst "
Lees meer van deze maker

Kunst

Clowns, cafés en kubisten

Mattia neemt Joods Hongaarse fauvisten en surrealisten onder de loep.

Wetenschap

Volkenkunde: het verkeerde verhaal

Een goedbedoelde poging om andere culturen uit te lichten of een achterhaald concept met ....

Kunst

Die Snap ik even niet: Raspberry Poser

Een heldhaftige poging om Jordan Wolfsen's videowerk te ontcijferen